ئەقڵە هاوچەرخەکان لە بەدەنە کۆنەکاندا ئه‌ناکساگۆراس (499 – 428)

”لە نێو بچوکەکاندا بچوکترین و لە نێو گەورەکانیشدا گەورەترین بونی نییە، بەڵام هەمیشە بچوکتر لە نێو بچوکەکان و گەورەتریش لە نێو گەورەکاندا بونی هەیە.” ئەناکساگۆراس

لە دورگەی ئایۆنیا، لە تورکیای ئێستا، لە دایکبوە، ئەو دەڤەرەی فیساگۆرسی لێ هاتوەتە دونیاوە. سەبارەت بە ژیانی زانیارییەکی ئەوتۆ لەبەر دەستادا نییە.

له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا، له‌ سه‌ره‌تای ئه‌و قۆناغه‌ گریکییه‌ی به‌ چه‌رخی ئاڵتونی ناوده‌برێت، ئه‌ناکساگۆراس Anaxagoras  (499 – 428) پز له‌سه‌ر بانگهێشتی پێریکل، کە سەرکردەیەکی سەربازی گەورەی یۆنانی بووە و بانگەشەی بۆ بوژانەوەی، کلتور، زانست و دیموکراسی کردووە، دێته‌ ئه‌سینا و سی (30) ساڵ له‌وێ ده‌مێنێته‌وه‌. هه‌ندێک ده‌ڵێن که‌ ئه‌ناکساگۆراس شاگردی ئه‌ناکسیمانێس بوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی پێویسته‌ لێره‌دا ئیشاره‌ی پێ بدرێت ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌یه‌ که‌ ئه‌ناکساگۆراس زۆر زیاتر له‌ ئوستاده‌که‌ی هه‌نگاوی گه‌وره‌تر و بوێرانه‌تری ناوه‌ و به‌ هه‌قه‌ت ده‌بێت بگووترێت که‌ بیرمه‌ندێکی ره‌سه‌ن و بلیمه‌تێکی خاوه‌ن ئاسۆیه‌کی خه‌یاڵ فراوان و بیرتیژ بووه‌، لە هەمووش گرنگتر، توێژه‌رێکی له‌ ئاسا به‌ده‌ر وردبین و بە سەلیقە بووە. ئه‌ناکساگۆراس به‌ چه‌مکه‌ ‌‌غه‌یبناسی و هه‌نوکه‌ییه‌کانی رۆژگاره‌که‌ قایل نه‌بوو و له‌گه‌ڵ ده‌ره‌نجامه‌کانی بیرکردنه‌وه‌ قوڵەکانی خۆیدا هاوته‌ریب نه‌بوون. که‌سایه‌تییه‌ک بوو له‌ به‌رانبه‌ر هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان و کارییگه‌رییان له‌سه‌ر بژێوی رۆژانه‌ی مرۆڤ هه‌میشه‌ خاوه‌ن گومان بوو. جگه‌ له‌وه‌ی هاوڕێیه‌کی نزیکی شای ئه‌سینا، پێریکل بووه‌، پێده‌چێت ئوستادیشی بوبێت و له‌ گه‌لێک بابه‌تدا ده‌رسی داوه و زانستی فێرکردووه‌‌.

بیروڕا ئه‌سترۆنۆمییه‌کانی ئه‌ناکساگۆراس به‌ پێوه‌ری ئه‌و رۆژگاره‌ ماتێریالیستی بوون، ئه‌م بلیمه‌ته‌ بێهاوتایه‌‌ فه‌یله‌سوف و رۆشنفیکرێکی رادیکاڵ و فیساگۆرسییه‌کی شۆرشگێڕ بوو،‌.له‌ هه‌مان کاتدا ماتماتیکناس و فه‌له‌کناسێکی داهێنه‌ر و پڕ ئه‌ندێشه‌ بوو، جگه‌ له‌مانه‌ش، به‌ گوته‌ی هیرۆدۆته‌س، بابی په‌خشان بوه‌ و نوسینه‌کانی وه‌ک په‌خشان دارشتووه‌. ئه‌ناکساگۆراس سووربوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ژیان بریتییه‌ له‌ توێژینه‌وه‌ له‌ خۆر و مانگ و ته‌نه‌ ئاسمانییه‌کان، باوه‌ڕی وابوو که‌ خۆر به‌ردێکی کانزایی سپی زۆر گه‌رمی دره‌وشاوه‌یه‌‌ نه‌ک دیارده‌یه‌کی ئیلاهی، به‌ هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ستێره‌کان به‌ردی گه‌رمن و به‌ڵام به‌ هۆی دوورییان له‌ ئێمه‌وه‌، عه‌رد گه‌رم ناکه‌نه‌وه‌. مانگیش، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌ردێکی سارده‌ و رووناکی درووست ناکات، به‌ڵکو رۆشنایی مانگ جگه‌ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی رووناکی خۆر هیچی تر نییه‌ و هه‌ر وه‌ک روی عه‌ردیش له‌ به‌رزایی و نزمایی، شاخ و دۆڵ و نشێو پێکدێت. ئه‌م زانا مه‌زنه‌ توانیویه‌تی ته‌فسیرێکی ئه‌قڵانی سه‌باره‌ت به‌ فه‌یسه‌کانی مانگ پێشکه‌ش بکات که‌ ده‌ڵێت هۆکه‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ گۆڕینی مه‌وقعی مانگ به‌ نیسبه‌ت عه‌رد و خۆره‌وه‌. جگه‌له‌وه‌ی لای وی هۆکاری مانگ-گیران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و دیارده‌یه‌ی که‌ سێبه‌ری عه‌رد باڵ ده‌کێشێت به‌سه‌ر مانگدا، به‌ گوزاره‌یه‌کی تر مانگ ده‌که‌وێته‌ ژێر سێبه‌ری عه‌رده‌وه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ کاتی خۆر-گیراندا عه‌رد ده‌چێته‌ ناو سێبه‌ری مانگه‌وه‌.

له‌ هه‌موو گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م بلیمه‌ته‌ پایه‌به‌رزه‌ تیورییەکی سه‌باره‌ت به‌ بناوان و په‌ره‌سه‌ندنی سیسته‌می خۆری دارشتووه‌ که‌ به‌ پێوان و سه‌نگی هاوچه‌رخ مۆدڵێکی نایابه‌، هه‌روه‌ک له‌م تیورییه‌دا، واته‌ لای ئه‌ناکساگۆراس، سیسته‌می خۆری، به‌ هه‌مو ته‌نه‌ ئاسمانییه‌کانیه‌وه‌، له‌ بناواندا له‌ بارسته‌ و سیسته‌مێکی ناڕێک و پشێوه‌وه‌ له‌دایکبوه‌ و وه‌ک دیسکێک هاتووه‌ و خولانه‌وه‌که‌ی بووه‌ته‌ هۆی جیابوونه‌وه‌ی ماده‌کانی له‌سه‌ر بنه‌مای چڕییان، ماده‌ هه‌ره‌ چڕه‌کان له‌ ناوه‌ڕاستدا جێگیر ده‌بن و ماده‌ ناچڕه‌کانیش به‌ره‌و که‌ناره‌کان هه‌ڵدێن و په‌رش و بڵاوده‌بنه‌وه‌. ئه‌م تیۆرییە‌ له‌ سه‌ره‌تایه‌ک ده‌چێت به‌ره‌و هه‌نگاونانی ئنسان به‌ ئاڕاسته‌ی تیوری بیگ-بانگ. ئه‌ناکساگۆراس باوه‌ڕی وابوو که‌ جگه‌ له‌م دونیایه‌ی ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین، جیهانی تر هه‌یه‌ که‌ خه‌ڵک و زینده‌وه‌ری هه‌ر وه‌ک ئه‌مه‌ی ئێمه‌ لێی ده‌ژین.

ئەناکساگۆراس و پێریکل

لای ئه‌ناکساگۆراس ژماره‌ی توخمه‌کان گه‌لێک زیاترن له‌و ژماره‌یه‌ی که‌ زانایانی پێش خۆی مه‌زه‌نده‌یان کردووه‌ و جگه‌له‌وه‌ی گه‌لێک پێکهاته‌ی نوێ له‌ خۆده‌گرن، وه‌ک خوێن، ره‌نگ، قورقوشم و ئاگر، له‌ هه‌مو سه‌رنجراکێشتر ئه‌وه‌یه‌ که ئه‌قڵ‌ به‌ توخم له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات و لای وی ئه‌قڵ هێلانه‌ی هه‌مو شته‌ زیندووه‌کانه‌، به‌ڵام ئه‌م لایه‌نه‌ فکرییه‌ی خۆی زۆر به‌ جدی نه‌گرتوه‌، به‌ڵکو زیاتر خولیا و عه‌وداڵی ته‌فسیری ماتێریالیستی دیارده‌کانی هه‌بووه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌شه‌ که‌ ئه‌فلاتون و سوکرات زۆر بایه‌خیان پێنه‌داوه‌، چونکه‌ وه‌ک ئاشکرایه‌ لای ئه‌م دوو فه‌یله‌سوفه‌ ئه‌قڵ باڵاترین و به‌هاترین پێگه‌یان هه‌یه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دانیشتوانی ئه‌سینا له‌و رۆژگاره‌دا فیکر و بیروباوه‌ری هه‌مه‌چه‌شنه‌یان پێ قبووڵ بوو، رۆشنفکران به‌ ئازادی له‌ ناوه‌نده‌کانی ئه‌سینادا بیروڕاکانی خۆیان ئاشکرا ده‌کرد و راده‌گه‌یاند. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا شوبهاندنی مانگ و خۆر و ئه‌ستێره‌کان به‌ به‌رد جۆره‌ سوکایه‌تییه‌ک بوو که‌ به‌ خوداوه‌نده‌کانیان ده‌کرێت، کەچی هەر خۆشیان لە هەمان کاتدا هەیکەلی خوداکانیان لە بەرد دروست دەکرد و دەیان پەرستن. له‌و سەردەمەدا ئاماده‌ نه‌بوون گوێڕایه‌ڵی حیکمه‌ت و فه‌لسه‌فه‌که‌ی ئەناکساگۆراس ببن، ده‌رسه‌کانی به‌ جۆرێک ره‌تکرانه‌وه‌ که‌ به‌ کفر له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دران، خه‌ڵکان لێره‌ هێشتا به‌ توندی گیرۆده‌ی ئه‌وینی خوداکانیان بوون و ملکه‌چی به‌زه‌یی و ره‌حمیان بون، کاروباری ژیانی رۆژانه‌یان له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵات و هێزی ئه‌م خواوەندانەدا ده‌گوزه‌راند. هه‌ربۆیه‌ش ئەناکساگۆراس و هزرە فەلسەفی و زانستییەکانی بوونە‌ مایه‌ی ڕک و کینه‌ی خه‌ڵک و وه‌ک که‌سێکی شه‌رمه‌زار و نامۆ سه‌یریان ده‌کرد.‌ نه‌یارانی ئه‌ناکساگۆراس بانگه‌شه‌ی دژایه‌تی ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌یان کرد و بیرۆکه‌کانیان به‌ مه‌ترسیدار و وانه‌کانیان به‌ هانده‌رێک بۆ ووروژاندنی کفر له‌ نێو خه‌ڵکاندا له‌ قه‌ڵه‌مدا. ئەناکساگۆراس بە هیچ جۆرێک ئاماده‌ نه‌بوو ملکه‌چی ته‌فسیری خواوه‌نده‌ ئه‌فسانه‌ییه‌کانی خەڵکی یۆنان ببێت و ئه‌و چه‌مکه‌ زاڵ و باوه‌ی رۆژگاره‌که‌ی به‌ توندی ره‌تکرده‌وه‌ که‌ گه‌ردون و سروشت و ته‌نه‌ ئاسمانیه‌کان ملکه‌چی قانون و یاسای ته‌فسیره‌ ئیلاهیه‌کان ببن. ئه‌ناکساگۆراس له‌و چه‌رخه‌دا بووه‌ هیمایه‌کی یاخی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌قڵی رۆژەکەدا. له‌گه‌ڵ ره‌وتی زه‌مه‌ندا، رک و کینه‌ی خه‌ڵک هه‌تا ده‌هات که‌ڵه‌که‌ ده‌بوون، به‌ تایبه‌ت له‌و لایه‌نه‌شه‌وه‌ که‌ دانیشتوانی ئه‌سینا ته‌واو له‌گه‌ڵ شا پێریکڵدا ناکۆک بوون، وه‌ک زاڵمێک سه‌یریان ده‌کرد، ته‌واو هیلاک بوون، ئه‌ناکساگۆراسیش مامۆستا و دۆستێکی نزیکی پێریکڵ خۆی بوو. بەڵام پێریکڵ خۆی حاکمێکی هێندە بەهێز بوو کەس جورئەتی نەبوو لە هەمبەر خودی خۆیدا قسان بکات، هه‌ر بۆیه‌ش پەنایان بردە بەر هێرشکردنە سەر دۆستەکانی، بێگومان یەکەم مەبەست و ئارمانجیان ئه‌ناکساگۆراس بوو. له‌ ئاکامی هه‌ڵمه‌تی نه‌پساوه‌ی ناحه‌زاندا، که‌ داوای مه‌رگیان ده‌کرد، پێریکل ناچاربوو گوێ بگرێت له‌ داواکانیان، به‌ڵام توانی ده‌سه‌ڵات و کاریگه‌ری کەسایەتی خۆی بخاته‌گه‌ڕ و له‌ حوکمی مردن‌ رزگاری بکات، ئه‌ناکساگۆراس ده‌ربه‌ده‌ر بوو، سه‌ره‌نجام به‌ره‌و لامپساکه‌س Lampsacus  له‌ ئاسیای بچووک نه‌فی کرا. ئه‌م زانایه‌ هه‌تا رۆژی مه‌رگ له‌ مه‌نفا ژیا. ئەناکساگۆراس لە مەنفا سەریکردە سەر حلکردنی یەکێک لە سێ پرسە ماتماتیکییە ناودارەکەی ئەو ڕۆژە کە بە پرسەکانی دێلیان ناسراون.

به‌مجۆره‌ پرسی رکه‌به‌ری نێوان خه‌ڵکی ئه‌سینا و ئه‌ناکساگۆراس له‌ مێژوی رۆشه‌نفکری مرۆڤایه‌تیدا به‌ یه‌که‌م ململانێی تۆمارکراوی فکری ئازاد و فکری ئاینیی داده‌نرێت. کاتێک ئه‌ناکساگۆراس ماڵئاوایی له‌م مه‌نزڵه‌ کرد گوتی” ئه‌وه‌ ئه‌سینیەکانن منینان پێویسته‌ نه‌ک من مەجبوری ئەسینیەکان بم.”

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *